Της Τρίχας το γιοφύρι

Το πολιτιστικό πρόγραμμα “Της Τρίχας το γιοφύρι” εντάσσεται στη θεματολογία Λαογραφία – Μουσική – Χορός: Δημοτικά τραγούδια του κύκλου της ζωής.

Το συγκεκριμένο πρόγραμμα ξεκίνησε τον Ιανουάριο και ολοκληρώθηκε το Μάιο (2026) και το συγκεκριμένο θέμα πραγματεύεται στο σχολείο μας για πρώτη χρονιά. Λόγω της ευρύτητας του θέματος υπάρχει επιθυμία απ[ό τους υπεύθυνους καθηγητές και του συμμετέχοντες μαθητές να συνεχιστεί. τις επόμενες σχολικές χρονιές.  Καθ’ όλη τη διάρκεια εκπόνησης του προγράμματος πραγματοποιήθηκαν τα εξής στην εκπαιδευτική πράξη από τους συμμετέχοντες μαθητές/-τριες σε συνεργασία με τους υπεύθυνους εκπαιδευτικούς. Στην πρώτη  ολομέλεια ασχοληθήκαμε με σκέψεις και θέσεις  γύρω από την ζωή, τον έρωτα και τον θάνατο. Το όλο εγχείρημα χωρίστηκε σε δύο μεγάλες χρονικές και θεματικές περιόδους.

Πρώτη περίοδος (Ιανουάριος- Φεβρουάριος) 1. Τραγούδι: «Της Τρίχας το Γεφύρι» (Πόντου) Μουσικοί Στόχοι: Ανάλυση και εμπέδωση του σύνθετου ρυθμού των 9/8 (υποδιαίρεση 3-2-2-2). Εξάσκηση στη σταθερότητα του τέμπο και της χρονικής αγωγής σε ένα απαιτητικό μελωδικό σολφέζ. Παιδαγωγικοί Στόχοι: Κατανόηση της έννοιας του «περάσματος» και του αρχέγονου φόβου της δοκιμασίας της ψυχής. Βιωματική Εμπέδωση: Συζήτηση με τους μαθητές, για τον μύθο του γεφυριού που είναι λεπτό σαν τρίχα. Συζήτηση για τις Συμβολικές του Κάτω Κόσμου: -Το Γεφύρι-Τρίχα: Η λεπτή γραμμή που χωρίζει τη Ζωή από τον Θάνατο, το Υλικό από το Πνευματικό. -Η Δοκιμασία της Ψυχής (Ψυχοστασία): Το πέρασμα του γεφυριού . Στην ποντιακή παράδοση, το γεφύρι αυτό εκτείνεται πάνω από τον ποταμό του Άδη (ανάλογο του Αχέροντα). -Το Νερό/Το Βάραθρο κάτω από το γεφύρι: Συμβολίζει τη λήθη, το άγνωστο και την οριστική απώλεια της επίγειας ταυτότητας. Σχέδιο Μαθήματος (Μεθοδολογία): Τυπική Μάθηση: Διανομή της παρτιτούρας στους μαθητες. Ρυθμικό σολφέζ με έμφαση στον πρώτο ισχυρό χρόνο (το 3άρι) και τη ροή των επόμενων διμερών χτύπων (2-2-2). Μελωδικό σολφέζ πάνω στην κλίμακα του κομματιού για τον ακριβή τονισμό των φθόγγων. Άτυπη Μάθηση & Δισκογραφία: Ακρόαση επιλεγμένων εκτελέσεων από την παραδοσιακή δισκογραφία για την κατανόηση του ποντιακού ηχοχρώματος. Οι καθηγητες τραγουδησαμε φράση-φράση το κομμάτι με την ποντιακή προφορά και οι μαθητές επαναλάμβαναν βιωματικά μέσω μίμησης.

2. Τραγούδι: «Ο Κωνσταντίνος ο μικρός» (Παραλογή) Προσέγγιση του θέματος της μητρικής αγάπης που ξεπερνά τα όρια . Αναλυτικές Συμβολικές του Κάτω Κόσμου & Σύνδεση με τα Αναστενάρια: Το Τελετουργικό Έθιμο-Δρώμενο των Αναστενάρηδων: Ο «Κωνσταντίνος ο μικρός» αποτελεί το κεντρικό, εμβληματικό τραγούδι που συνοδεύει το δρώμενο της πυροβασίας των Αναστενάρηδων (κατά την εορτή των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης). Η σύνδεση αυτή είναι βαθιά συμβολική: Γνωριμία με το δρώμενο μέσω διαδικτυακών συνδέσμων και βίντεο. –Χρήση αρχειακών καταγραφών (δισκογραφία) για να αντιληφθούν οι μαθητές τον ελεύθερο, σχεδόν «παραμυθιακό» τρόπο με τον οποίο οι παλιοί τραγουδιστές απέδιδαν τις παραλογές. -Αναλυτική παρουσίαση της τελετουργικής χρήσης του τραγουδιού στο δρώμενο των Αναστενάρηδων. ​Βιωματική Εμπέδωση: Χωρισμός της χορωδίας σε ομάδες (αφηγητές και σχολιαστές).

3. Τραγούδι: «Μαύρο Γεράκι» ( Ξηροποτάμου Δράμας ) Μελέτη του συμβολισμού των πουλιών ως αγγελιοφόρων μεταξύ του πάνω και του κάτω κόσμου. Αναλυτικές Συμβολικές του Κάτω Κόσμου: Το Πουλί ως Ψυχοπομπός/Αγγελιοφόρος: Στα μοιρολόγια, τα πουλιά (και ιδιαίτερα τα αρπακτικά ή τα νυκτόβια) είναι τα μόνα όντα που έχουν την ελευθερία να πετούν πάνω από τα σύνορα των δύο κόσμων. Το γεράκι γίνεται ο διάμεσος, ο μεταφορέας των νέων από τη χώρα των ζωντανών στη χώρα των νεκρών και αντίστροφα. Το Μαύρο Χρώμα: Συμβολίζει το απόλυτο σκοτάδι του Άδη, τη στέρηση του ηλιακού φωτός, το πένθος και την καταχνιά που επικρατεί εκεί που «ήλιος δεν λάμπει». (Μεθοδολογία): Τυπική Μουσική Μάθηση: Μοιράστηκε παρτιτούρα στους μαθητες. Έγινε Μελωδικό σολφέζ ,για την ακρίβεια των διαστημάτων. Σημείωση των σημείων αναπνοής και ανάλυση της μουσικής φράσης. Άτυπη Μάθηση & Δισκογραφία: Ακρόαση του τραγουδιού με στόχο το βίωμα του ύφους της περιοχής από τους μαθητες. Διδασκαλία φράση-φράση από τον καθηγητή με στόχο τη μεταφορά του συναισθήματος χωρίς φωνητικές υπερβολές βασισμένη στην ακουστική μνήμη των παιδιών.

Περίοδος Μαρτίου- Μαίου 4. Τραγούδι: «Μηλιά που ‘σαι στον γκρεμό» Επιλέχθηκε αρχικά η παραλλαγή της Καρπάθου ( δίνοντας έμφαση στο τοπικό ρεπερτόριο), με μόνη την άτυπη μάθηση μέσα από καταγραφές ,αρχειακό ακουστικό υλικό και διδασκαλία μέσω της μίμησης. Έπειτα επιλέχθηκε και η Παραλλαγή της Θράκης Παιδαγωγικοί Στόχοι: Οι μαθητές έπειτα από ανάγνωση και συζήτηση των στίχων και των δύο παραλλαγών, κατανόησαν την αλληγορία της μηλιάς ως συμβόλο της νιότης. Τον Γκρεμό ως το σημείο μηδέν όπου τελειώνει ο ορατός κόσμος. Η τοποθέτηση της μηλιάς εκεί συμβολίζει το πόσο κοντά στον θάνατο βρίσκεται ανά πάσα στιγμή η ίδια η ζωή. Σχέδιο Μαθήματων: Ανάλυση της παρτιτούρας ( παραλλαγή Θράκης) και διαχωρισμός των φωνών σε δύο επίπεδα: στην κύρια μελωδική γραμμή και στη γραμμή του ισοκρατήματος (σταθερή τονική βάση). Άτυπη Μάθηση & Δισκογραφία: Επειδή τα παραδοσιακά ποικίλματα (γυρίσματα) δύσκολα αποτυπώνονται επακριβώς στο πεντάγραμμο, επιστρατεύεται η ακουστική μέθοδος. Οι καθηγητες απομονώσαμε τα μελίσματα, προσεγγίζοντας απλά τη βασική μελωδια. Τα παιδιά μιμηθηκαν «με το αυτί». Παράλληλα, ακούσαμε πρότυπες εκτελέσεις από τη δισκογραφία. Τα παιδιά εργάστηκαν στο να βρουν ομοιότητες και διαφορές σε στίχο και μουσική ανάμεσα στις δύο παραλλαγές Καρπάθου και Θράκης Βιωματική Εμπέδωση: Συζήτηση για τις υπαρξιακές ισορροπίες στην εφηβεία

Αποτιμώντας την παραπάνω δραστηριότητα, κατά τη διάρκεια των τριών περιόδων επιχειρήθηκε ολιστική προσέγγιση του μουσικοχορευτικού φαινοµένου µε βάση τα εθιµικά δρώμενα και τις τελετουργίες στον κύκλο του χρόνου που συνάδουν με την σχετική Θεματολογία. Χρησιμοποιήθηκε η τυπική μάθηση (εργασία πάνω σε παρτιτούρες, ρυθμικό μελωδικό σολφέζ) και η άτυπη μάθηση (ακρόαση οπτικοακουστικού- αρχειακού υλικού και βιωματική προσέγγιση από τους καθηγητές και τους μαθητές μέσω της μίμησης).  Εν κατακλείδι δόθηκε η δυνατότητα στα παιδιά να έρθουν σε επαφή, να συζητήσουν, να εκφραστούν και να αποτυπώσουν τις σκέψεις τους στα τόσο βασικά ζητήματα του θανάτου του έρωτα , της ζωής και της χαρά της νιότης με οδηγό τη λαϊκή λογοτεχνία, ποίηση και τα λαϊκά τραγούδια. Αναμοχλεύοντας τους στίχους και τη μουσική της κάθε περιοχής, τα παιδιά αντιλήφθηκαν πώς αντιλαμβάνεται ο λαός τις παράπνω έννοιες και μέσα από τις αφηγήσεις ζωής που προέκυψαν απ[ό τη τριβή και την ενασχόληση με το θέμα οι μαθητές και οι μαθήτριες ήρθαν στην κυριολεξία ουσιαστικά σε επαφή με το παρελθόν το οποίο μπορεί να λειτουργήσει ως λίπασμα για το παρόν και να γονιμοποιηθεί (ως ρίζα και βάση) για το μέλλον.

Υπεύθυνοι εκπαιδευτικοί: Θεολόγος Χρήστος, Μάστορα Ματίνα, Σημητσάκος Νικόλαος.